Æfingar meistaraflokka á vinnu-og skólatíma: Raunveruleg eða gerviatvinnumennska?

Daði Rafnsson, fagstjóri Afrekssviðs Menntaskólans í Kópavogi, doktorsnemi við Sálfræðideild Háskólans í Reykjavík og sérfræðingur hjá Washington Spirit.

Undanfarin ár hefur færst í aukana að íslenskir meistaraflokkar í boltaíþróttum hafa fært æfingatíma sína inn á hefðbundinn skóla og vinnutíma. Þetta hefur verið réttlætt með því að leikmenn og starfslið félaganna sé komið í fullt starf og að leikmenn séu farnir að æfa eins og atvinnumenn. 

Þannig skikka mörg lið leikmenn sína og starfsfólk til að mæta á æfingar sem byrja einhversstaðar á bilinu kl. 10.00 á morgnana til kl. 14.00 eftir hádegi. Jafnvel í neðri deildum. Sum félög boða leikmenn, konur sem karla jafnvel á aukaæfingar á bilinu kl. 9.00 – 10.00 eða 14.00 – 15.00 og sérsambönd hafa einnig tekið upp á því að halda æfingar á skóla og vinnutíma. Í ofanálag eru myndatökur fyrir þau sem spila í efstu deildum skipulagðar á daginn og leikmenn beðnir um að sækja töskur með búningum á skrifstofur sérsambanda fyrir helgaræfingar þegar þau eiga að vera í skóla eða vinnu.  Mörg dæmi eru um að leikmenn séu boðaðir á æfingar eða upplýstir um æfingaáætlun með eins til örfárra daga fyrirvara. Jafnvel fylgja með skilaboð um að þeir verði að fá sig lausa, hafi þeir gert önnur plön. Þetta er orðið mjög algengt í knattspyrnunni, og farið að birtast æ oftar í handbolta og körfubolta. 

Þetta fyrirkomulag hentar fyrst og fremst þjálfurum og öðru starfsfólki sem eru í fullri vinnu hjá sínum vinnuveitendum, en skapar oft meiriháttar vandræði og togstreitu í lífi leikmanna í íslenskum meistaraflokkum. Því þótt félögin æfi á svipuðum tímum og toppklúbbar á Norðurlöndunum og víðar, þá eru kaup og kjör leikmanna langt frá því að vera samkeppnishæf. Í raun er hér um gerviatvinnumennsku að ræða, því á meðan þjálfari og starfsfólk er mögulega með íþróttina sem aðalvinnu, eru mjög fáir leikmenn sem lifa raunverulega af þeim launum sem þeim bjóðast á íslenskum íþróttamarkaði. 

Verst bitnar þetta á ungum leikmönnum á viðkvæmu stigi í þróunarferli sínu sem íþróttafólk. Börn sem byrja í meistaraflokkum fyrir lok grunnskóla lenda til að mynda í því að áhrif á einkunnir takmarka möguleika þeirra á að komast í framhaldsskóla sem þau setja í fyrsta val. Unglingar í framhaldsskólum leika stórt hlutverk í að manna æfingar hjá meistaraflokkum og þurfa að sleppa því að mæta í skólann, draga úr námshraða og takmarka möguleika sína til þess að ná þeim árangri sem þau vilja í námi. Fæst þeirra fá svo nokkuð raunverulegt hlutverk í meistaraflokkunum sem þau fórna svo miklu fyrir. Þegar á reynir velja íslenskir þjálfarar oftast reynslu umfram æsku. Unglingarnir þurfa þá mörg að bæta við sig leikjum í sínum aldursflokkum ofan á bekkjarsetu í meistaraflokki og lenda í vítahring. Þar eru körfuboltinn og handboltinn sérstaklega kröfuhörð og biðja sitt unga fólk jafnvel um að spila 8 leiki á 11 dögum með fjórum flokkum eins og dæmi eru um. 

En þetta bitnar einnig á eldri leikmönnum. Dæmi eru um að fullorðið fólk sem er að reyna að koma undir sig fótunum þurfi að hætta í störfum sem tryggja þeim öruggar tekjur og framtíðarmöguleika. Eða að leikmenn sem eru við lágmarkslaun á Íslandi, eða með verktakasamninga safni ekki réttindum á vinnumarkaði, eigi erfitt með að mæta í háskóla og hafi takmörkuð ráð til að bæta við sig tekjum á við jafnaldra sína. 

Leikmenn eiga svo erfitt með að ræða þetta við þjálfara sína eða yfirmenn í íþróttafélögunum. Hvað þá foreldrar ungra leikmanna. Dæmi er um að leikmenn hafi ætlað að sleppa lokaprófi í desember vegna lyftingaæfingu hjá knattspyrnuliði sem hefur tímabil sitt í mars/apríl. Skólinn greip inn í, og ræddi við þjálfarann sem  sagði að auðvitað ætti leikmaðurinn að mæta í prófið og gæti lyft seinna um daginn. Í hugum leikmanna heldur þjálfarinn á lyklunum að farsælum ferli þeirra og þeir eiga mjög erfitt með að sýna honum nokkuð sem gæti túlkast sem veikleiki. Kennarar og foreldrar í fjölda félaga og framhaldsskóla taka hins vegar eftir vanlíðan, frestunaráráttu, slökum námsárangri og kvíða hjá mörgum ungum leikmönnum sem eru settir í þessa aðstöðu. 

Undirritaður hefur fengið að fylgjast með þessari þróun úr návígi sem fagstjóri á Afrekssviði Menntaskólans í Kópavogi og í gegnum tengslanet sitt í íslenskum íþróttaheimi. Afrekssviðin á stöðum á borð við MK á höfuðborgarsvæðinu og FVA á landsbyggðinni voru stofnuð til að auðvelda samspil náms og íþrótta. Áður fyrr voru skólarnir ósveigjanlegi aðilinn sem varð til að margt efnilegt íþróttafólk flosnaði upp úr námi. Og þurfti svo oft á tíðum að setjast á skólabekk á fullorðinsaldri með mun yngra fólki. Þetta hefur verið leyst á flestum Norðurlöndunum með svokölluðu Dual Career námi sem miðar að því að gera íþróttafólki kleift að fylgja jafnöldrum og fá sveigjanleika gagnvart mætingu og tímasetningum á námsmati. Öll Norðurlöndin eru langt komin í að formfesta og/eða lögfesta Dual Career sem mikilvægan part af sínu íþróttauppeldi. Í heimsókn til dönsku meistaranna í AGF í vor lýsti þjálfari unglingaliðsins því hvernig félagið getur ekki fengið leikmenn á æfingar á skólatíma nema í stuttan tíma án þess að við þá sé gerður atvinnumannasamningur. Hann var mjög ákveðinn í því að skólinn gengur fyrir þar til leikmenn eru komnir í aðalliðið sem atvinnumenn, því ábyrgt íþróttauppeldi gerir ráð fyrir því að fáir fara alla leið. Sömuleiðis eru takmarkanir á því hvenær má kalla leikmenn á æfingar í Svíþjóð eftir því hversu bústnir samningar þeirra við liðin eru.

Á Íslandi í dag eru til ýmsar tegundir af Afrekssviðum og sveigjanleikinn er orðinn mikill. En hér er enginn rammi, lög eða landsáætlun um Dual Career. Og þar af eru skyldur félaga og menntastofnanna gagnvart íþróttafólkinu sínu ekki til. Þetta hefur neikvæð áhrif á val inn á afrekssviðin, samræmi í þjónustu, samræmingu ólíkra þátta lífsins hjá íþróttafólki og þetta hefur að lokum áhrif á árangur einstaklinga og liða. Íþróttafólk sem upplifir togstreitu milli íþróttarinnar, vinnu/skóla og fjölskyldu og einkalífs býr við mun meira álag og óvissu heldur en þyrfti ef allir þessir geirar væru að vinna í eina átt. 

Eitthvað gefur eftir, annað hvort í íþróttinni eða í námi. Það verður áhugavert að skoða hvort félög sem færa æfingar meistaraflokka yfir á dagtíma skili af sér fleiri ungum leikmönnum í atvinnumennsku næsta áratuginn. En meðalaldur meistaraflokka, t.d. í knattspyrnu og fjöldi erlendra leikmanna í körfubolta gefa ekki ástæður til bjartsýni. En þetta þarf ekki að vera svona. Hægt er að finna lausnir sem henta íþróttafólki í hópíþróttum, þjálfurum sem vilja dagvinnu og íslensku íþróttalífi í heild. 

• Í fyrsta lagi þarf að formgera og mögulega lögfesta suma þætti sem snúa að dual career (íþróttir stundaðar með námi eða vinnu). Þar þarf að gæta að því að ungt og efnilegt fólk geti bæði stefnt hátt í íþróttinni og utan hennar. Þetta hafa Norðurlöndin sýnt að er gerlegt. Til að mynda er æfingatími kl. 14.00 eða 15.00 strax miklu betri fyrir flesta leikmenn, þar sem þeir geta tekið hálfan dag í skóla eða vinnu. Æfing kl. 10 eða 12 eyðileggur daginn þegar taka þarf tillit til ferða á milli staða. Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla og kvenna undanfarin ár hafa sýnt að það að byrja æfingar kl. 16.00 hefur ekki haft neikvæð áhrif á frammistöðu. 
• Það þarf að auka formlegt samstarf skóla og íþróttafélaga. Og foreldra ef leikmenn eru undir lögaldri. Gera fleirum kleift að vinna jafnvel fyrir báða aðila og skapa tengingar sem gerir það auðveldara að halda vel utan um íþróttafólk. Leikmenn segja ítrekað frá því að þeir séu ósýnilegir eða gleymdir inni í félögunum ef þeir meiðast. Oft eru þeir boðaðir með mjög skömmum fyrirvara á æfingar þar sem þeir gegna ekki mikilvægu hlutverki fyrir sig sjálfa. Það þarf að skoða hlutverk framhaldsskóla og hvort skólar í nærumhverfi félaganna séu ekki best til þess fallnir að sinna afreksfólki þeirra. Til þess má ekki bara horfa á einkunnir við val inn í framhaldsskóla, við þurfum að horfa í fleiri þætti. 
• Það þarf að greina gerviþarfir í íþróttum. Til að mynda hvort þættir í umgjörð séu raunverulega að styðja við frammistöðu. Þar er æfingatími á miðjum degi augljós þáttur sem er hægt að framkvæma þar sem allir eru atvinnumenn, en þarf mögulega að hliðra aðeins til í okkar umhverfi. Svo eru mögulega mikilvægari þarfir, eins og víðast hvar erlendis þar sem eru æfingar á dagtíma þarf að bjóða upp á heitan mat, jafnvel að skutla ungum leikmönnum í skóla eftir æfingar. 
• Það þarf að vinna í auknum mæli með íþróttafólk sem er orðið 16 ára sem einstaklinga. Í dag gegna þeir flestir því hlutverki að vera uppfyllingaefni sem gagnast eldri leikmönnum, og fá oft ekki persónulega tilsögn eða athygli frá þjálfurum sem eru að reyna að gera þá betri. Þarna má skerpa á skyldum félaga gagnvart ungu fólki og hlutverkum þjálfara innan þjálfarateyma. 
• Það þarf að gæta að því að samræma lausnir innan skólakerfisins, hvað varðar sveigjanleika og stuðning. Til að mynda þykir eðlilegt að taka þriggja ára stúdentsnám á fjórum árum ef maður er á afreksíþróttabraut á Norðurlöndum. Einnig ættum við að gæta að því að íþróttafólk sem er að fara á stórmót ætti alls ekki að vera að taka próf eða skila verkefnum á sama tíma sé mögulega hjá því komist. 
• Það mætti samræma þá tíma sem menntastofnanir gefa eftir á daginn til að stunda íþróttir. Að það væri þá sami tíminn, þannig að íþróttafólki væri ekki mismunað eftir skóla og auðveldara væri að skipuleggja æfingar þannig að henti flestum. Félög mættu einnig spyrja leikmenn með nafnlausri könnun hvaða æfingatímar henti þeim, og vinna út frá því. 
• Það þarf að huga að velferð íþróttafólks á breiðari grundvelli. Að það geti leitað eitthvert þegar á bjátar án ótta við stöðu í liði eða að sýna tilfinningar sem gætu verið túlkaðir sem veikleikar. Við vitum að leikmenn í hópíþróttum eru undir mikilli félagslegri pressu þar sem þeir mega ekki virðast vera frávik innan liða. Þetta þarf að laga inni í félögum með aðgerðum sem stuðla að sálrænu öryggi, og utan liða með því að bjóða upp á örugg úrræði. Þau geta mögulega verið innan skólakerfisins þar sem starfa mjög færir náms-og starfsráðgjafar, sálfræðingar og heilbrigðisstarfsmenn, en það er til mikils að vinna með aukinni samræmingu milli íþróttafélaga og skóla. 

Það er ekki algilt, en flestir unglingsdrengir sem eru teknir úr námi yfir miðjan daginn eiga mjög erfitt með að ná þeim áföngum sem þeir hafa skráð sig í. Þeir eru margir mun lengur að ná stúdentsprófi en nauðsynleg er, og þeir reka sig margir á vegg hvað varðar frammistöðu í íþróttinni þegar þeir upplifa að þarfir félagsins stangast á við kröfur skólans og það skapar kvíða og áhyggjur. 

Það er mjög svekkjandi að þrátt fyrir að framhaldsskólarnir sem eru sumir með afrekssvið, og aðrir ekki hafi rætt þessi mál ítrekað við félögin í nokkur ár hafa þau frekar gefið í heldur en hitt. Í raun virðast mjög margir þjálfarar meistaraflokks vera sjálfráðir um æfingatíma sína og velja það sem helst hentar sér. Þessi pistil er ekki ritaður til höfuðs afreksíþróttum, heldur þvert á móti til að vekja stjórnendur félaga, skólastjórnendur, foreldra og aðra hagaðila af slæmum blundi áður en áhrif á frammistöðu verða meiri. Við getum gert miklu betur og það hefst með samtali hagaðila og áhuga á að gera íþróttaumhverfi okkar betra fyrir allt okkar efnilega íþróttafólk.